Haczedi̇lemeyen Mal Ve Haklar

İcra hukukuna göre asıl olan alacaklının alacağına kavuşmasını sağlamak olması nedeniyle kural olarak borçlunun tüm mal ve haklarının haczi mümkündür. Fakat bazı istisnai hallerde; borçlunun bazı malvarlıklarının tamamı veya bir kısmı haczedilmez.  İcra ve İflas Kanunu’nun “Haczi caiz olmayan mallar ve haklar” madde başlığı ile 82.maddesinde haczedilemeyen mal ve haklar düzenlenmiştir. Fakat; pek çok özel yasada da haczedilemeyen mal ve haklar hüküm altına alınmış olup, günlük yaşamda karşılaşılan örneklerle bu konuya da aşağıda kısaca değineceğiz.

TAMAMI HACZEDİLEMEYEN MAL VE HAKLAR

Şahsa Sıkı Sıkıya Bağlı Olan Haklar

Maddi hukuka göre başkasına devri mümkün olmayan şahsa sıkı sıkıya bağlı olan haklar haczedilemezler. Bu haklara örnek vermek gerekir ise; ana babanın çocuk malları üzerindeki intifa hakkı, ölünceye kadar bakma alacaklısının hakkı devredilemeyen haklardan olup devri mümkün olmadığı için haczedilemezler.

Devlet Malları

Genel ve özel bütçeli kamu idaresi malları özel mülkiyete tabi bulunmaması nedeniyle haczedilemez.

Ekonomik Faaliyeti Bedeni Çalışmasına Dayanan Borçlunun Mesleğini Sürdürebilmesi İçin Gerekli Olan Her Türlü Eşyalar

2012 yılında 6352 sayılı yasayla yapılan değişiklikten sonra; borçlunun mesleğini icra edebilmesi için gerekli her türlü eşyanın haczedilemeyeceği düzenlenmiştir. Örneğin; terzinin dikiş makinesi haczedilemez. Fakat burada önemli husus sermayenin bedeni çalışmanın önüne geçmemesidir.

Borçlu ile Aynı Çatı Altında Yaşayan Aile Bireyleri İçin Lüzumlu Eşyalar

Günlük yaşamda en çok karşılaşılabilecek hususlardan olan borçlu ile aynı evde yaşayan aile bireyleri için gerekli eşyalar haczedilemezler. Örneğin koltuk, yatak, buzdolabı veya fırın gibi eşyalar haczedilemezler. Fakat; aynı amaçla kullanılan eşya birden fazla olması durumunda bunlardan biri hariç diğer eşyalar haczedilebilmektedir. Örneğin iki adet buzdolabı bulunması halinde biri veya iki adet televizyon bulunması halinde biri haczedilebilir. Yine belirtmek isteriz ki; para, kıymetli evrak, altın, gümüş, değerli taş, Piyano, Müzik seti, ses sistemi, antika veya süs eşyası gibi şeyler haczedilebilir ve lüzumlu eşya sınıfına girmez.

Borçlu Çiftçi İse Kendisinin ve Ailesinin Geçimi İçin Zorunlu Olan Arazi ve Hayvanlar ile Nakil Araçları ve Ziraat aletleri, Borçlu Çiftçi Değilse Sanat ve Mesleği İçin Gerekli Olan Aletler, Kitapları vb. Arabacı, Kayıkçı, Hamal Gibi Küçük Nakliye Erbabının Geçimini Temin Eden Eşyalar 

Örneğin bir eczacının mesleğini devam ettirebilmesi için ecza dolabının bulunması zorunlu olup; haczi mümkün değildir.

Borçlunun Haline Münasip Evi

Borçlunun evinin haczedilip haczedilemeyeceği veya borçlunun birden fazla evi var ise nasıl bir yol izleneceği hususu günlük yaşamımızda en çok merak edilen konulardandır. İcra ve İflas Kanunu’nun 82.maddesinin 1. fıkrasının 12. bendine göre borçlunun haline münasip evi haczedilemez. Fakat evin değerinin fazla olması durumunda bu bedelin haline münasip bir kısmı borçluya bırakılarak haczedilebilir.

Haline münasip ev kavramının ne olduğu konusunda ise Yargıtay; borçlunun kendisine yetecek olandan daha görkemli bir evde ikamet edemeyeceği görüşündedir. Borçlunun haline münasip evini belirlerken borçlu ile aynı çatı altındaki bakmakla yükümlü olduğu kişilerin sosyal durum araştırması yaptırılmaktadır. Bu araştırmada borçlu ve bakmakla yükümlü olduğu kişilerin meslekleri, malvarlıkları, aylık kazançları, hastalıklarının bulunup bulunmadığı gibi hususları incelenmektedir. Bu araştırmadan sonra ise bilirkişi incelemesi yaptırılmakta evin değeri tespit edilmekte, sosyal durum araştırmasındaki sonuca göre borçlunun daha mütevazi semtlerde alabileceği haline münasip evin değeri belirlenmektedir. Eğer borçlunun evinin değeri, daha mütevazi bir semtte bir ev alabilecek haline münasip evin değerinden az veya aynı ise o zaman haczedilmezlik şikayeti mahkemece kabul edilir ve haczin kaldırılmasına karar verilir. Fakat borçlunun evinin değeri, haline münasip ev değerinden yüksek ise o zaman mahkemece meskeniyet şikayetinin kısmen kabulüne hacizli taşınmazın satılarak borçlunun haline münasip ev alması için gerekli bedelin kendisine, artanın da alacaklıya ödenmesine ayrıca satışın borçlunun haline münasip ev alabileceği miktardan az olmamasına karar verilmektedir.

Başka bir konu ise; birden fazla taşınmazın bulunması halinde uygulamada meskeniyet şikayeti denilen haczedilmezlik iddiasında bulunma hakkının olup olmadığı ile ilgilidir. Yargıtay, birden fazla taşınmazının bulunmasının borçlunun meskeniyet şikayetinde bulunmasına engel olmadığını fakat bu taşınmazlardan hangisi için meskeniyet şikayetinde bulunduğunun belirtilmesi gerektiği görüşündedir.

Borçlunun meskeniyet şikayeti denilen haczedilmezlik şikayetinde bulunması için aynı zamanda bizzat o taşınmazda ikamet etmesi gerekmemektedir. Taşınmazın kirada bulunmasının da meskeniyet şikayetine herhangi bir engeli bulunmamaktadır.

Meskeniyet şikayeti ancak borçlu tarafından yapılabilir ve haczin öğrenildiği tarihten itibaren 7 gün içinde İcra Hukuk Mahkemesinde şikayetin yapılması gerekmektedir.

İcra ve İflas Kanununa göre aşağıda belirttiğimiz mal ve haklar da haczedilemezler;

• Borçlu ve ailesinin geçinmeleri için zorunlu ise bir süt veren mandası veya ineği ya da üç keçi veya koyunu ve bunların üç aylık yemleri haczedilemez.
• Borçlu bağ, bahçe veya meyve sebze yetiştiricisi ise kendisinin ve ailesinin geçimi için zorunlu bağ bahçe ve gerekli aletler haczedilemez.
• Ordu ve kolluk hizmetlerinden malul olanlara bağlanan emekli maaşları ile bir kısım maaş, tazminat ve ikramiyeler
• Bir yardımlaşma sandığı veya derneği tarafından hastalık, ölüm gibi durumlarda bağlanan maaşlar
• Tazminat olarak zarar görene veya ailesine toptan veya irat şeklinde verilen veya verilmesi gereken paralar
• Öğrenci Bursları

BİR KISMI HACZEDİLEMEYEN MAL VE HAKLAR

Maaş ve Ücretler

Borçlunun maaş ve ücretinin bir kısmı haczedilemez. Haczolunacak miktar dörtte birinden az olamaz. Her ne kadar İcra ve İflas Kanunu’nda borçlunun ve ailesinin geçinmeleri için icra müdürlüğünce lüzumlu olarak takdir edilen miktar çıkarıldıktan sonra haczolunabilir denilse de uygulamada maaş ve ücretlerin dörtte biri haczedilmektedir.

İcra müdürlüğü tarafından işverene borçlunun maaş ve ücretinin dörtte birinin haczedildiği ve borçlunun ücret miktarının ne olduğu yazı ile bildirilir. İşveren tarafından borçlunun ücretinden kesinti yapılarak icra müdürlüğüne yatırılır. Eğer işveren tarafından yatırılmaz ise icra müdürlüğü tarafından haczedilen ücret miktarı İİK‘na göre işverenden alınır. Maaş üzerinde birden fazla haciz bulunduğu takdirde bunların sıraya konulması gerekir.

Yine borçluya ödenen prim ve fazla mesai ücretlerinin tamamı ile kıdem tazminatı, ihbar tazminatı, emekli ikramiyesi de tamamı haczedilebilecek mallardandır.

Emekli Maaşları

Emekli maaşları da kısmen hazcedilebilir. Yargıtay kararlarına göre; emekli maaşının haczedilebilmesi için borçlunun emekli maaşının haczedilmesine muvafakatı gereklidir. Muvafakatın bulunmaması halinde icra müdürlüğü tarafından haciz talebi reddedilmektedir. Yine icra takibinin kesinleşmesinden önce alınan muvafakatlar geçersizdir. Takibin kesinleşmesinden sonra verilen muvafakat halinde emekli maaşının dörtte bir ‘den daha fazlasının haczedilmesi mümkündür. Nafaka borçlarında ise; aylık işleyen nafaka için emekli maaşının dörtte birinin, birikmiş nafaka için ise tamamının haczi mümkündür.

Aşağıda belirttiğimiz mal ve hakların da bir kısmı haczedilemezler ;

• İntifa hakları ve hasılatı
• İlama bağlı olmayan nafakalar

ÖZEL YASALARDA DÜZENLENEN HACZEDİLEMEYEN MAL VE HAKLAR

İcra İflas Kanunu’nda düzenlenen haczedilemeyen mal ve hakların dışında da bazı özel yasalarla da mal ve hakların haczedilemeyeceği düzenlenmiştir. Bunlardan bazılarından kısaca bahsedebiliriz.

3213 Sayılı Maden Kanunu’na Göre;

Kanunu’nun 40.maddesi ile; Madenin işletilmesi için gerekli kuyular, ocaklar ve galeriler ile makineler, binalar, yer altında ve yer üstünde kullanılan her türlü nakil vasıtaları madenin çıkarılması, temizlenmesi, izabesi gibi cevherin kıymetlendirilmesine yarayan alet ve tesisler ve bir senelik işletme malzemesinin üzerine haciz konulamaz. Fakat maden işletme ruhsatı bu kapsamda olmayıp haczedilebilmektedir.

5199 Sayılı Hayvanları Koruma Kanunu’na Göre;

Kanunun 5.maddesi ile; Ticari amaç güdülmeden ev ve bahçesi içerisinde bakılan ev ve süs hayvanları sahiplerinin borcundan dolayı haczedilemezler.

6112 Sayılı Radyo ve Televizyonların Kuruluş ve Yayın Hizmetleri Hakkında Kanun’a Göre;

Kanunun 34.maddesi ile üst kurulun malları devlet malı hükmünde olup, haczedilemezler.

7179 Sayılı Askeralma Kanunu’na Göre;

Kanunun 47. maddesine göre; askerlik yükümlülüğünü yerine getirenlere, er ve erbaşlara, yedek subay ve astsubaylar için ölüm ve sakatlanma sebebiyle; ölenlerin dul ve yetimlerine ödenen tazminatlar damga vergisi dışında herhangi bir vergi kesintisi yapılmaz ve haczedilemez.

4632 Sayılı Bireysel Emeklilik Tasarruf ve Yatırım Sistemi Kanunu’na Göre;

Kanunun 17.maddesi ile; Bireysel emeklilik hesabındaki fon paylarından katılımcının sistemde bulunduğu ay sayısı ile asgari ücret tutarının çarpımına karşılık gelen birikim tutarı ve bireysel emeklilik sisteminden emekli olanlara yapılan yıllık gelir sigortası ödemelerinin aylık ödemeye isabet eden miktarının nafaka borçları harici olmak üzere asgari ücret tutarına kadar olan kısmı haczedilemez.

Yukarıda kısaca bahsedildiği üzere İcra ve İflas Kanununda ve pek çok özel yasada da haczedilemez mal ve haklara ilişkin hükümler bulunmaktadır.

Avukat Berk TOPALOĞLU